Артём Ефимов

Бұл сенің қазір айналысып жүрген ісің не ЖИ негізінде құрылған жаңа бір нәрсе болуы мүмкін. Бұрынғы ісіңді жалғастырудың пайдасы жоқ, оған ЖИ кіріктірсең де. ЖИ негізінде жаңа нәрсе құру да тұйыққа апаратын жол, тек бұл онша айқын емес. Төменде екеуін де түсіндіремін, содан кейін экономиканы не күтіп тұрғанын және командаммен бірге неге адамдармен байланысты өнімдерге бет бұрғанымызды айтамын.

Айқын нәрседен бастайын. Бүгінгі ең ақылды модельдер алда бізде болатын модельдердің ең ақылсыздары болып шығады. Демек, адам еңбегі енді бізге тиесілі емес: ЖИ ой еңбегін қазірдің өзінде алып жатыр, ал дене еңбегін гуманоид роботтар түріндегі жаңа интерфейске ие болғанда алады.

Сондықтан осы еңбекті сататын бизнестің болашағы жоқ, оған ЖИ-ді өзің енгізсең де. Жұмысты модель атқарады, ал сенің бүкіл бизнесің токендерге қосылған шағын үстеме бағаға саяды. Аутсорс пен агенттіктердің маржасы онсыз да әрқашан орта есеппен 20% шамасында болған. Оны өз тиімділігің есебінен көтере алмайсың: тиімділікті енді ЖИ береді, ал ол бәріне қолжетімді. Баға жағынан бәсекелестерден айырмашылығың жоқтың қасы болады, сапа жағынан мүлде болмайды, сөйтіп олардың арасында жай ғана батып кетесің.

Енді айқын емес нәрсе туралы. ЖИ-дің көмегімен кез келген идеяны жүзеге асыру арзандады, әрі жаңа нәрсе құруға дәл қазір ең қолайлы уақыт сияқты көрінеді. Бірақ кіру табалдырығының төмендігі екі жаққа бірдей әсер етеді: цифрлық өнімді көшіру де дәл сондай арзан, сондықтан ол пайдасын жоғалтады. Дайын модельдердің үстіне құрылған өнімдердің өзі, яғни AI wrappers деп аталатындар, екі түрлі болады.

Бірінші жағдайда өнімдегі ЖИ-дің аты бар да, заты жоқ: ол фандрайзинг үшін керек. Бұл қоқыс: ақша тартып, біраз уақыт күн көресің, бірақ бірнеше жылдан кейін өнімің бәрінікіндей болып қалады.

Екінші жағдайда ЖИ шын мәнінде жұмыс істейді, ал өнім модельдің әзірге қолынан келмейтін тұсын толтырады. Мысалы, оған заң құжаттарымен жұмыс істеу үшін контекст жетпейді де, сен оның үстінен RAG құрып, промпттарды ұзақ ұштайсың. Мұндай өнім де құриды: модельдер тек ақылды бола береді, ал келесі нұсқа сен соншама ұзақ баптаған нәрсені қосымша баптаусыз-ақ істейтін болады.

Бүгін көшіруден де, модельдің жаңа нұсқасынан да желілік әсерлер мен бренд қорғайды. Бірақ оларды ЖИ бермейді: екеуі де адамдарға сүйенеді.

Мұның бәрі жеке алынған бизнеске қатысты, ал ең қорқыныштысы бүкіл экономиканы күтіп тұр. ЖИ адам еңбегін алғанда, адамдарды жаппай жұмыстан қысқарта бастайды. Бірақ сатып алушылар да осы адамдар: оларды неғұрлым көп қысқартса, төлем қабілетті сұраныс соғұрлым төмендейді, сөйтіп бір сәтте экономика мүлде тоқтап қалады. Күйреу деген осы.

Осы нүктеде, сірә, ЖИ-ді жаппай енгізуге қарсы ауқымды наразылықтар басталады, ал мемлекеттер дағдарысты реттеуге тырысады. Игіліктерді қазіргі көлемде өндіру үшін енді керек емес адамдардың бір бөлігінен құтылу тәсілі ретінде соғыстар мен эпидемиялар болуы мүмкін.

Графикте экономиканың жолы екі кезеңге бөлінген, күйреуге дейін және одан кейін: күйреуге дейін экономика мүлде тоқтағанша құйғыш сияқты тарыла береді.

Сондықтан командаммен бірге адамдармен байланысты өнімдерге бет бұрдық: бұл бәс екі кезеңде де өзін ақтайды.

Ақшаны дерексіз компаниялар емес, адамдар әкеледі. B2B саласында құжаттарға қол қоятын, шығындарды бекітетін және бағытты белгілейтін адам бар. Экономика тірі тұрғанда, осындай адамдарға қолың жетсе және олармен байланыс құра білсең, сен сұранысқа ие боласың.

Күйреуден кейін адамдардың негізгі қажеттіліктерін, соның ішінде қарым-қатынасқа деген қажеттілікті өтейтін салалар ғана қалады. Демек, дағдарыстан нақты адамдарға қолы жететін компаниялар аман өтеді.

Адамдармен тікелей байланыссыз сатылатын өнімді нақты кім көшіретінін келесі постта айтып беремін.

Мұндай жағдай бұрын да талай рет болған. Бірнеше жыл сайын бұрын тек тар маман ғана істей алатын нәрсені қарапайым адамдарға да істеуге мүмкіндік беретін технология пайда болады. 2014–2018 жылдары сайт конструкторлары кез келген адамға өзіне сайт жасау мүмкіндігін берді, ретушь қосымшалары фото өңдеуде де дәл соны істеді, кейін no-code келді, ал қазір нейрожелілер сервер жазып жатыр.

Хард-скилл сирек болғанда ғана құнды. Дәл соны істейтін құрал шыға салысымен, сен енді ақы төленбейтін жұмысқа бапталған күйде қаласың. Қайта баптануға болады, бірақ көп ұзамай мұны тағы істеуге тура келеді.

Денсаулық пен қарым-қатынаста бұлай болмайды. Ешбір жаңа құрал денсаулықтың құнын түсірмейді, ал машиналар қанша жұмысты тартып алса да, қарым-қатынасқа деген қажеттілік ешқайда кетпейді. Сондықтан адамдармен сөйлесе білу және байланыс құру жаңа модель шыққанда ескіріп қалмайды.

Қарым-қатынасқа ағылшын тілін де жатқызамын: ол тікелей, соның ішінде ақша жайында сөйлесуге болатын адамдардың шеңберін кеңейтеді. Синхронды аударма үйреншікті нәрсеге айналған кезде де, нәзік әңгімеде ешкімге аудармашы керек емес, тірі адам болсын, машина болсын.

Кәсіпкерлікті база мен хард-скилдер арасындағы көпір деп санаймын. Кәсіпкерге барлық хард-скилдерді өзі меңгерудің қажеті жоқ: ол оларды меңгергендерден команда жинайды, ал бәрі адамдармен жұмыс істей білуге сүйенеді. ЖИ процесті қалай құру керегін және қандай міндеттерді қатар жүргізу керегін айтып бере алады, яғни жоспарлаушы не кеңесші рөлін атқара алады, бірақ бұл құрылымды жүзеге асыра алмайды. Біреу «істейміз» деп, нәтиже үшін жауапкершілікті мойнына алып, адамдарды соңынан ертуі керек. Менің бағамымша, бұлай ойлайтындар он адамның бірінен аспайды.

Кәсіпкерліктің айналасында тәуекелдер мен баламалар туралы салқын ақылмен ойлауды, икемділікті, қызығушылықты, жаңаны басқалардан жылдам меңгере білуді, адамдарға ертең не керек болатынын көре білуді және харизманы дамытар едім. Бұл қасиеттер кезекті құрал шыққан күні жұрттың бәрінде пайда бола қалмайды.

Дегенмен хард-скилдер керек: оларсыз нақты жұмысты істей алмайсың. Тек өмірімді соларға негіздемес едім.

Бұрын бәрі қарапайым еді: кәсіп меңгеретінсің, ол сені ондаған жыл асырайтын, кейін қоғамға пайдалы болғаның үшін мемлекет зейнетақы төлейтін.

Қазір пайданың өзі туралы түсінік жылдам өзгеріп жатқаны сонша, адамдар әдет бойынша әлі де меңгеріп жүрген дағдылар бірден дерлік құнсызданады. Университет енді өзекті білім бермейді, тек ойлауға үйретеді, бірақ бүгін ол да сенің керек болатыныңа кепілдік бермейді.

Бірақ мәселе табыстан айырылудан да тереңірек. Адам жылдар бойы өзін не істей алатынымен анықтап келді, ал сол шеберлігі керексіз болып қалғанда, ол өзін-өзі сыйлаудың тірегін де, өзінің кім екенін түсінуді де жоғалтады. Бұл ондаған миллион адамға әсер етеді.

Психологтарға сұраныстың өсіп келе жатқаны да осыдан. Ирониясы сол, психологтардың өздері де клиенттерімен бірдей жағдайға тап болды: ЖИ олардың да дағдысын құнсыздандырып жатыр.

Мен мұның бәрін қайта бейімделіп үлгермегендердің немесе қате мамандық таңдағандардың жеке мәселесі деп санамаймын. Миллиондаған адамның дағдысы бір мезгілде арзандап жатыр, әрі бұл жүйелі өзгеріс.

Демек, шығар жол уақытында қайта бейімделуде емес: дағдылардың нарықтық бағасына байланбаған мән-мағына көздері керек. Үлкенге ұмтылу жарысынан шыға алғандар бақыттырақ болады. Әрі рухани даму аса жоғары тиімділікке қарағанда берігірек тірек береді.

Секталардан бастайын. Олар адамдарды күнделікті өмірде соншалықты жетіспейтін қолдау мен қауіпсіздік сезімі арқылы тартады. Оның үстіне оларда аутотелдік іс-әрекеттің, яғни өзі үшін құнды істің белгілері бар: түсінікті ережелер және адамның деңгейіне сай міндеттер.

Брендтер үш себеппен дінге ұқсай бастайды. Біріншіден, бұл бір ортаға тиесілі болу қажеттілігі: бренд сенің кім екеніңді және кіммен бірге екеніңді көрсетеді. Екіншіден, мән-мағына тапшылығы: дін, отбасы мен қауымдастық әлсіреп, брендтер босаған орынды алады. Үшіншіден, психологиялық қауіпсіздік: таныс әрі түсінікті нәрсенің қасында адам өзін тынышырақ сезінеді.

Тетіктері де ұқсас. Брендтің өз мифологиясы бар: шығу тарихы, миссиясы, аңызға айналған адамдары. Рәсімдері бар: қорабын ашу, іс-шаралар, жаңа өнім шығатын күндер. Шектеулі сериялар мен бірегей дизайн арқылы өнім киелі нәрсеге айналады, негізін қалаушыға табынушылық қалыптасады, ал символдар, мерч, ұрандар мен оңай танылатын стиль тиесілілік белгісі болады.

Мысалдар көз алдымызда. Apple компаниясында жаңа өнім шығатын күндердегі кезектер мен негізін қалаушыға табынушылық, Harley-Davidson-да клубтар мен бірлескен сапарлар, Supreme-де шектеулі дроптар бар. Мұндай брендтердің айналасында өздерін таңдаулы сезінетін, ішкі дәрежелері бар қауымдастықтар қалыптасады, ал адамдар бренд үшін әдеттерін өзгертеді.

Мұндай брендтердің күшін ағын күйімен байланыстырамын. Өнімді пайдалану адамды ағын күйіне түсіргенде, өнімнің айналасында мықты бренд қалыптасады. Логикасы секталардағыдай: түсінікті ережелер және адамның деңгейіне сай міндеттер.

Бірақ мұның бәрінің теріс жағы да бар. Сол тетіктер оңай манипуляцияға айналады, ал бренд төңірегіндегі қауымдастық нағыз секта сияқты басқаны таңдағандарға төзімсіз болып кетуі мүмкін.

Компания секталар мен діндерге қай жағынан ұқсауы керек деген сұраққа менің жауабым да осыдан шығады: адамды тартатын нәрседе, яғни қолдауда, қауіпсіздік сезімінде, түсінікті ережелер мен адамның деңгейіне сай міндеттерде. Адамды тарту мен манипуляция бірдей тетіктерге сүйенеді, сондықтан мен үшін бәрі олардың арасындағы тепе-теңдікке тіреледі.

• Айқын мақсат және оған жетудің түсінікті ережелері.
• Дағдыларыңа сай күрделілік.
• Тұрақты әрі түсінікті кері байланыс, алдын ала болжауға болатын салдар.
• Құрылым: кесте, рәсімдер, дәстүрлер.
• Ісіңнің маңызы бар және нәтиже өзіңе байланысты деген сезім.
• Өзіңнен бір нәрсе қосып, сонымен бірге арқаңда қауымдастықты сезініп, одан да үлкен бір істің бөлігі болу мүмкіндігі.

Бұл қасиеттердің көбін адамға мәдениет береді: ережелер, кесте, рәсімдер, дәстүрлер, қауымдастық. Чиксентмихайидің пікірінше, мәдениеттің мәні дәл осында: адамды бейберекеттіктен қорғау және оның өміріндегі кездейсоқтықтың рөлін азайту.

Сол қасиеттер өнімдерде де дәл солай әсер етеді. Өнімді пайдалану адамдарды ағын күйіне түсіргенде, оның айналасында мықты бренд өсіп шығады.

Бизнес сол стримдерге тәуелді ме еді? Жоқ. Мұндай нәрселерге батып кету әдет еді: менің бір бөлігіме айналып, алға жылжуға кедергі болған ойлау тәсілі. Ол кездегі нағыз мәселе түсімнің жоқтығы болатын, ал оны ешқандай абстрактілі техникалық міндет шешпес еді. Оның үстіне осыншама жылдам өзгеретін әлемде әдемі шешім бәрібір бірден дерлік ескіреді.

Жақсы инженер аяғын жерге нық басып тұрады: ол әдемі шешімді емес, міндетті шешетінін іздейді. Бұл жағынан менің әлі үйренерім бар, сол оқиғадан түйгенім мынау:

• Міндетке кіріспес бұрын, оның сені мақсатқа қалай жақындататынын өзіңнен сұра. Жауап бұлыңғыр болса, қолға алма.
• Ештеңе дерлік бермейтін нәрсені жылтыратуға сағаттап уақыт кетірме. Парето принципін ұмытпа.
• Ақшасыз қалаған бағытыңда өсе алмайсың, сондықтан қаржылық тұрақтылық бірінші орында.
• Бизнес тұрғысынан ойлау бағдарламашының ойлауынан күрделі емес, жай басқаша. Идеяның ақшаға қалай айналатыны туралы әрдайым жоспар керек және сол жоспарды іске асыру керек.

Ал өзіңнің де, өзгенің де тәжірибесі алға жылжу үшін керек қой. Сондықтан жазбаларымды Zettelkasten рухында граф түрінде жүргіземін. Жаңа жазбаны ескілерімен байланыстыра отырып, оларды қайта оқып, қайта пайымдаймын, сөйтіп баяғы қорытындыларым ойыма тағы оралады.

Оның үстіне ақпаратты басқасымен байланыстыра қарағанда, ол бірнеше есе құнды бола түседі.

Енді жаңа себеп те пайда болды: неғұрлым көп жазсам, бір нәрсені ЖИ-мен бірге ойластырғанда оған соғұрлым көп контекст бере аламын.

Құрылыс тартады, өйткені жасағаныңды қолмен ұстап көруге болады. Нысан неғұрлым үлкен болса, соғұрлым қызық, ал сені тек физика шектейді. Оның үстіне мұнда технологиялар баяу өзгереді: ешқандай жаңа әдіс бес жыл сайын бәрін ығыстырып шығармайды, ал бұл қадам-қадаммен өсетін бизнеске жақсы сай келеді.

Электроника тартады, өйткені кіру табалдырығы жоғарырақ көрінгенімен, мұнда шектеу бағдарламалардағыдан аз. Ерекше датчиктері бар киілетін құрылғылар жасап, дайын гаджеттер мен стандартты интерфейстерге байланбауға болады. Сен кенепті де, суретті де өзің жасайсың.

Ал қарым-қатынас пен танысу тартады, өйткені бұл өмірімізден ешқайда кетпейтін негізгі қажеттілік, әрі біз бұл тақырыптың қаншалықты терең екенін енді ғана түсіне бастадық. Психология мен өзіндік рефлексия да мені сол себепті қызықтырады. Қарым-қатынасты қалай жеңілірек әрі қызығырақ етуге болатыны туралы идеяларым да көп.

Mizzle Studio-да біз дәл осымен айналысамыз және Blipli қосымшасынан бастадық.

Шешімді саған ЖИ ұсынса, жауапкершілік бәрібір өзіңде қалады. «Маған ЖИ солай кеңес берді» деген сөздің салмағы «маған маман солай айтты» дегеннен әлдеқайда жеңіл. Ал сарапшы адам, біліктілігі шын ба, әлде солай ғана көріне ме, бұл жүкті сенен өзінен-өзі алып тастайды.

Командаларда да дәл осыны көремін. Сенімді сөйлейтін, басқалар үшін шешім қабылдайтын және жоғарыдағылардың мойнынан жауапкершілікті алатындар бәрінен жылдам өседі. Басшыға міндетті қалай орындау керегін ойлаудың қажеті жоқ: шешім қабылданып та, басшы оған көндіріліп те қойған. Көбіне бұл шешімнің қаншалықты жақсы екенінен де маңыздырақ.

ЖИ алмастыра алмайтын дағды осы: сенімді сөйлеу, жауапкершілікті өз мойныңа алу және өзгелердің ой жүгін жеңілдету.

Бір адам физикалық тұрғыдан білікті бағдарламашылар командасынан жылдам жұмыс істей алмайды. Өз операциялық жүйеңді жасағың келсе, бұл саланы түгел өзің зерттер ме едің, әлде команда жинар ма едің? Мен команда жинар едім.

Мені бағдарламалаудан бизнеске алып келген де осы ой.

Мінсіз AI-native компанияның қалай құрылғанынан бастайын, өйткені сені көшіретін виртуалды команда дәл осылай жұмыс істейді. Біз білетіндей, мұндай компания циклге тұйықталған бір бірізді процесс ретінде жұмыс істейді. Алдымен ол ақпарат жинайды, мәні жағынан бұл трендвотчинг. Содан кейін одан туындайтын шешімді іске асырады, оның дистрибуциясымен айналысады, одан табыс табады және кері байланыс жинайды. Кері байланыспен ол трендвотчингке қайта оралады да, әрі қарай не істейтінін шешеді: өнімді ауыстыру, қазіргісін жетілдіру немесе оны суперқосымшаға дейін кеңейту.

Бигтех бұрын да сенің стартап жобаңды сатып алмай, оны clean room принципі бойынша көшіре алатын, яғни сенің кодыңа қарамай, дәл соны нөлден жаза алатын. Уақытында сатылып үлгермесең, ақшасыз қалатынсың. Стартапшылар үшін мұндай тәуекел әрқашан болған.

Қазір бұл тәуекел арта түсті. Жоғарыдағы циклге қара: іске асыру арзандады, ал дистрибуция қазіргі нарықтағы орынға және капиталға тіреледі. Бигтехке енді өнімді өзі жасау арзан, ал нарық та, капитал да оның қолында бұрыннан бар, сондықтан мүлде ештеңе сатып алмай-ақ пайдалы бизнес-модельдер құру оған бұрынғыдан да оңай болды.

Бұл ретте бәрінен алысқа модельдерді өздері жасайтын компаниялар бара алады. Сірә, мынадай сәт келеді: Anthropic не OpenAI сияқты компания есептеу қуатының бір бөлігін саған ЖИ-ге қолжетімділік сатуға емес, өнімдерді өз бетінше жасап, оларды өзінің үлкен бюджеттері, жинақтаған аудиториясы және мұндай компаниялар үшін іс жүзінде шексіз автоматтандыру есебінен таратуға бағыттауды ұйғарады. Трендвотчингтен кері байланысқа дейінгі бүкіл циклді мұндай компания өзі, агенттерден тұратын сол виртуалды команданың күшімен жүріп өтеді.

Сонда өнімін пайдаланушымен тікелей қарым-қатынас жасамай сататын компаниялардың біржола күні бітеді. Бұлар интеграциясы қарапайым болғандықтан өнімі күрделі келісусіз енгізілетін компаниялар, сондай-ақ Adobe Photoshop сияқты өнімін жеке тұлға жай ғана сатып алатын компаниялар. Мәні жағынан бұл интеграциясы қарапайым SaaS. Сатып алуды ешкіммен келісудің қажеті болмаса, бәрін бюджет пен қамту шешеді, ал екеуі де Anthropic сияқты компанияда көбірек. Бұл сегмент бірінші болып құриды және өте тез жойылып кетеді.

Қызмет көрсету саласына да қатер төніп тұр. Егер Anthropic сияқты компания қазіргі нарықтың майлы жіліктеріне көз тіксе, ол бағдарламалық жасақтаманы толық цикл бойынша әзірлеу және есептеулер жөнінде кешенді қызметтерді өзі көрсете бастауы мүмкін. Оның тапсырыс қабылдайтын алаңы да пайда болары анық, ал жұрт тапсырысты сол жерден береді, өйткені оны бәрі біледі. Оның автономды түрде құндылық жасайтын негізгі компанияға айналуына және онымен қамту мен баға арқылы бәсекелесетіндердің бәрін нарықтан ығыстырып шығаруына ештеңе кедергі болмайды.

Баға жағынан онымен бірде-бір аутсорс компаниясы бәсекелесе алмайды. Токендер оған өзіндік құнымен түседі, ал саған соның өзі оларды үстеме бағамен сатады, сондықтан ол әрқашан бағасын сенікінен төмен түсіре алады: осы үстеме бағадан бас тартса болғаны. Anthropic не OpenAI сияқты компаниядан арзан сату сенің қолыңнан ешқашан келмейді.

Сонымен, өнім сатсаң да, қызмет сатсаң да, мұндай компаниямен бюджет, қамту не баға жағынан таласудың мәні жоқ. Қорғайтын нәрсе басқа, бұл алдыңғы посттың қорытындысы: нақты адамдарға тікелей қол жеткізу және шешім қабылдайтындармен жеке байланыс. Өнім мен қызметті бигтех көшіре алады, ал бұл байланысты көшіре алмайды.